PERXUDRES*

Ez domanê mensûbê aîleya Elewî-Kurdê Çewlîgî ya. Malesef zêdeyî ez bi Tirkî bîya pîl. Amnanî 4 aşme Karêr dewa Darebî, mezra Axakû de bi Kurdî bî, payîz, zimistan û bihar zî merkezê Çewlîg de seba wendene bi Tirkî bî. Keyê ma de zêde Tirkî ameynê qesî kerdene. Maye û pîyê mi ra zêde, 9 wayanê mi dormeleyê mi de bî. Zafanê wayê mi şîbî mektebê Tirkan, seba ney zî tesîrê Tirkî keyê de giran bî. Zazakî û Kurmancî zî her daîm telewe de bî. Karêr de cemxane de reyberê ma Sêwas ra ameynê û Kurmanc bî. Pîr, reyberê ma yê Sêwasic gulbangê xo zafeyî Kurmancî cinitêne. Zaten, gulbangê Kurdî Meraş ra bige hetano Efrîn, Efrîn ra bige hetano Erdexan, Erdexan ra bige hetano Sêwas, heme yew ê. Wexto ke maye û pîyê mi kilaman vatenê yan zî lornayêne zafeyî Kurmancî vatenê û lornayêne. Veyvê ma de Zazakî ra zêde Kurmancî kilamî ameynê vatêne. Tirkî zî kewtêne mîyan tabî. Karêr, 21 dewî Kurd Elewî, eşîra Xormekan ra murekeb o. Ney dewan ra 16 bi Zazakî, 5 dewe bi Kurmancî qal kenî. Seranê mabeynê 1988-1...

Havîna 2025an min çar pênc caran  Çar Pênc Salan Beriya Vê  ya Evdî Hesqera xwend.  Evdî Hesqera çi bi Zazakî çi bi Kurmancî, çi çîrok çi şiîr di her esereka xwe da rind raber dike ku ew muptelayê mîzahê ye û li cîhê ku mîzah hebe îzaha zêde ne îş û karê baqilan e.  Di  Çar Pênc Salan Beriya Vê  da, dûr ji îzaha zêde Evdî Hesqera bi wê mîzaha xwe dengbêjekî  kin-bêj  e mesela, meseleyên saz û stranên derg û dirêj, tîne bi şiîran bi zimanekî req, teq dibêje.  wexta Remê Simê  ji nav malên Kanîbelekê  derket û berê xwe da dêmanên Memanka, dî li pey tê jina kirîva wî go ‘lêy vegere!’ ‘na! têm bi te re  bes e êdî!’  kirîv bar kir çû ji jinê pirsîn ka  ‘dilê te ket çî Remê?’  go ‘baqê simêlê..’ Ne bi tenê simêl û şer û şûrên eşîran, bi muzîkên modern ra jî mîzahşor e Evdî Hesqera. A wî tinazek e, di ser straneka Ciwan Haco ra dibêje,  porsorê piercing zerê kesera li ser keserê , a wî hawarek e dibêje ka  cap...

Heta salên 2010î jî kafeyên Diyarbekir cîhên wisa bûn ku ekserî telebeyên unîversîteyê, xwendevan lê rûdiniştin.   Kafeyan li ser vê rewşê ji memûr, mamoste û mihendisan, ji doktoran bêhtir li gor xwendevanan menu û muzîkên xwe çêdikirin.   Bi serê salên 2020î ra ekonomîyê pişta xwendevanan şikand û xwendevan hêdî hêdî ji kafeyan vekişîyan.  Vekişîn  sivik dimîne hinekî, kafeyên bêmehne ultra-biha bi zimanê pereyan xwendevan qewitandin û ew cîh bûn cîhên kombûna kesên halên wan xweş tenê. Tevî vê vekişîna xwendevanan tiştekî din derkete pêş û xwe raber kir: Ji sala 2025an radigihînim, li kafeyan, li maseyan pir û pir, tim û tim komên bi sê çar jin hene.  Berê, behsa 10 salên berê dikim li kafeyan li her maseyekê him jin him mêr hebûn, lê êdî ne wisa ye.  Guh didim ser însanan, her yek tiştekî dibêje ser vê rewşê.  Hinek dibêjin ji ber veqetînên van salên dawî zêde bûne wanî bûye; jin û mêr ji hev veqetîyan û ji hev dûr ketin yanî, hinek dibêjin bi îqti...

Sera 1987 de, sebebê ekonomîye ra ma Çewlîg ra bar kerd ameyîme Mêrsîn. Ey seran de 9 wayanê mi ra peyênê, Songul, hemşîra bî û dewa Arslankoyê Mêrsînî de gurîyaynê. Mabeynê Arslankoy û Mêrsîn nêzdîyê 60 kîlometre bî. Her aşme ez şîyene lewê waya xo Songul e. Dewa Arslankoy dewê de namdar a, Koyê Torosan de en berz raqim de ya. 1960 -1980 çepkirî hezdar bîyê dewe de, 1990 pey Tirkperestî dest dano ser dewe. 2017 de wexto ke mi dest bi teqîbê dersanê Kurdî kerd ez û Cuma Karaağaç, serokê Zaza-Dera Mêrsînî ma yewbinî şinasna. A semed ra ez rew rew şîyêne ameynê Zaza-Derê. Rojê ez û Cuma Beg nuştenê ro Zaza-Der de yew peyayo 40-45 sere kewt zere. Derg bî, yew hawayo lumpen ser de bî. Selam da nuşt ro, vile de kolyeya Asena ca de bala mi ant bî. Zaza-Der de esnaf ra, burokrasî ra zaf kesî mi dîbî, zafeyî zî wîna meraqê mi antêne.   Mi bi ters pers kerd, mi vat: ‘’Cuma Beg no kam o?’’ Va ‘’Arslankoy ra endamê Zaza-Derî yo.’’ Şaş menda û şaşmendîşê mi ayan bî. Zaf meraqê mi ant tabî. Ser...

Ez û erebeyê mi Bro ma seba Kurdî kewtîme rayan la Çerkez zî ma dî, bîme meymanê Çerkezan zî. Herhal di qewmê wayîrê esalet giranî Tirkîya, Kurd û Çerkez ê. Ez zaf memnun bîya bi naskerdena Çerkezan. Hesasîyetê înan zî bi ziwan û tarîx zê ma Kurdan zêde yo. Ey zî Tirkperestî ra qasê heme milletê Tirkîya şîkayetkar ê. Se? Kombîyayîşê mîyan netewe bî sera 2019 de, Stenbol Universîteya Bîlgî de kombîyayîş virazîya. Profesor Doktor Bülent Bilmez serokatîya gureyî kerdîne. Bülent Bilmez, Dersîm ra yo, Zanîngeha Bilgi de beşa tarix de serokatîye keno. Serê Terteleyê Dersîmî gurîyeno û raporê ey zî muhîm ê. Ewrupa ra zî him desteg girewtene him zî rapor hadre kerdîne seba Yewîtîya Ewrupayî. Ney rapor zî serê ziwanê Kurdî, Çerkezî û Lazkî bî. Ey kombîyayîş de yew Çerkez ma yewbînî şinasna. Kafkas Dernekleri Federasyonu ra yew peyayê Kayseric, Pınarbaşıyic bî. Muhîmîya Pınarbaşı zafeyî Kurd û Çerkez ê. Osmanî mabeynê 1820-1880 de seba kontrola Kurdan, Çerkezan ardo Samsun ra heta Mêrsîn ca do î...

Berber min î jiber Tirkîya wî ya Diyarbekirî min hîn piştrast nekiriye ka Kurmanc e yan Zaza ye, piştî ez bi telefonê xeber didim, jiber Tirkîya min ya Stenbolî îhtimaleka mezin, di ber meqesa xwe ya oste ra bi meraq dipirse ji min, ka ez ji ku me.   Li vî bajarî, li Diyarbekir bi tecrûbeyên tesîrên tam li min kirine ez rind zanim, ku ez dibêjim ez ji Riha me, Urfali me, ew kesên mal û memleketê min dipirsin, bi rûyeki tirş, tehl dibin hinekî. Feqet ku ez ji wan kesan ra dibêjim ez ji Sirûcê me, sohbeteka diqulibe ser nasî û dostanîyê çêdibe.  Nîyeta min ya sohbetê pir tune, bes piştî ez dibêjim ez ji Sirûcê me û Kurmancbûna xwe eşkere dikim bêyî ku bêjim, ez jî ûsilen dipirsim, dibêjim ‘’Lê tu heyran?’’ Berber dibêje ‘’Ez Dîclelî me, ji Pîranê me’’ û meqesa xwe disekinîne, ji eynikê li min dinêre û bi kinî, serpilkî behsa Zazabûna xwe û Pîranê dike.  Seba ez raber bikim ez jî çend gotinan bi Zazakî zanim, Sirûcîbûna xwe bi zimanê wî bi du şeklan dibêjim, ‘’Ez Sirûc ra ya...